زندگی بدون دخانیات

این وبلاگ را به همه کسانی که برای رسیدن به زندگی بدون دخانیات تلاش می کنند تقدیم می کنم

عملکرد و آمار کنترل دخانیات در ایران
ساعت ۱٢:٢۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱/٢٢   کلمات کلیدی: دخانیات ،مقالات ،ایران کنترل دخانیات ،آمار و مستندات


تحلیل عمیق نیازهای سلامت در کشورهای در حال توسعه اینگونه نشان داده که  شرط دارا بودن کشوری با جامعه دارای دانش سلامت بالا،وجود نگرشی راهبردی و برنامه ریزی شده و مستمرازرسانه سلامت محور در کنار مدیریت سلامت می باشد. زیرا رسانه پس زمینه  ثابت زندگی بشری است  و توسط اجزایی مانند تلویزیون ،رادیو، روزنامه و اینترنت  به طورمستقیم و یا تلویحی پیامهای متعدد و متنوعی را در زمینه ارتقای سلامت و بهداشت جامعه  به مخاطب القای کرده و از مهمترین منابع اطلاعات مورد اعتماد در مورد موضوعات بهداشتی در سراسر زندگی او می باشد.

در دهه های اخیر نگرش به سلامت نسبت به گذشته تا حدی متفاوت شده و یکی از نگرشهای نوین  ارائه راهکار وتفکر ابتکارات جامعه محور (CBI) در جوامع محلی است که با هدف دسترسی به زندگی باکیفیت بهترازطریق مشارکت عامه مردم و همکاری بین بخشی و فراهم نمودن بستر مناسب به دلیل وجود تشکیلات و سازماندهی در قالب تیم بین بخشی ، کمیته توسعه محله و روستا ، سر خوشه ها و رابطین بهداشتی می باشد.

 

 

آمارهای مستند و رسمی ملی و بین المللی  نشان می دهد که دخانیات  شایعترین عامل  بیماری و مرگ قابل پیشگیری در جهان می باشد.

سالانه بیش از شش میلیون نفر در اثر بیمارهای ناشی از مصرف دخانیات جان خود را از دست می دهند. مصرف دخانیات چهارمین عامل خطر بار بیماری در کل جهان به شمار می رود. علاوه بر هزینه های اولیه ناشی از مصرف دخانیات و هزینه های درمانی بیماری های مرتبط با مصرف آن، به علت اینکه سیگار در دوران حداکثر فعالیت و بهره دهی افراد را از بین برده و خانواده ها را از وجود نان آور هایشان محروم می کند و  نیز نیروهای کار سالم را نیز در بین ملت ها کاهش می دهد؛  لذا هزینه های ناشی از مصرف دخانیات بسیار زیاد است. به علاوه افراد سیگاری در طول زندگی شان نیز به علت بیماری، بهره وری کمتری دارند. براساس تخمینی در سال 1994 ،هزینه های خالص به هدر رفته در اثر استعمال دخانیات بیش از 200 میلیارد دلار در سال بوده است.

استعمال دخانیات و فقر رابطه تنگاتنگی با هم دارند. مطالعات متعدد نشان داده اند که در فقیر ترین خانوارها در بعضی از کشورهای کم در آمد حدود 10% از کل هزینه های خانوار صرف استعمال دخانیات می شود، این بدان معنی است که این خانوارها پول کمتری برای تامین نیازهای اساسی شان از قبیل غذا، آموزش و خدمات بهداشتی درمانی دارند که باز در نتیجه عدم آموزش و بیماری فقر آنها تشدید می شود.

تخمین زده می شود که در کشور ما سالانه 60 هزار مرگ بعلت بیماریهای وابسته به دخانیات روی می دهد و در صورت تداوم روند جاری،  این مقدار در 20 سال آینده به میزان 000/200 مرگ در سال افزایش خواهد یافت. نتایج مطالعه سلامت و بیماری نشان می دهد که در ایران 6/14% از افراد 15-69 ساله کشور سیگار می کشند و متوسط مصرف آنها 6/13 نخ در روز است. روزانه حدود 68 میلیون نخ سیگار در ایران استعمال می شود که هزینه آن  بالغ بر 3/9 میلیارد ریال می گردد. 3/66% از افراد (6/70% مردان و 9/34% از زنان ) سیگاری سن شروع سیگار کشیدن را بین 24-15 سالگی (سن گذراندن دوره دبیرستان، سربازی، دانشگاه یا ...) ذکر کرده اند. یک مطالعه روی افراد سیگاری شهر تهران در سال 1383 نشان داده است که سیگاری ها به طور متوسط روزانه 468 تومان برای مصرف سیگار هزینه می کنند.

براساس سالنامه آماری سال 1385 مرکز آمار ایران از جمعیت 70495782 نفری کشور 22235818 نفر در روستاها ساکن هستند. بنابراین حدود 32% جمعیت کشور در نقاط روستائی زندگی میکنند.

براساس آمار طرح سلامت و بیماری که در سال 1378 انجام شده است شیوع استعمال دخانیات در میان روستائیان کشور به میزان جمعیت شهر نشین و معادل 9/11% جمعیت میباشد. بر این اساس 9/23% مردان و 7/1% زنان مصرف کننده سیگار بودند. نتایج این طرح همچنین نشان میدهد که استعمال قلیان در روستاها تقریبا دو برابر شهرها است (5% در مقابل 8/2%).

براساس نتایج مطالعه IRAN STEPS SURVEY 2009 که بصورت جمعیت محور و در بالغین 64-15 ساله و با نمونه گیری خوشه ای بر روی حجم نمونه ای 30000 نفری در سال 1388 انجام شده است، 82/10% از جمعیت هر روز سیگار میکشند (39/20% مردان و 02/1% زنان). متوسط تعداد نخ سیگار مصرفی 10/13 نخ در روز میباشد.

آخرین مطالعه جامع در مورد وضعیت استعمال دخانیات در شهر تهران در سال 1369 در قالب طرح سلامت و بیماری صورت پذیرفته است که در جداول زیر گزارش میگردد:

 

استعمال دخانیات برحسب سن (استان تهران، اسفند 1369)

سن(سال)

24-15

39-25

69-40

جمع

استعمال دخانیات

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

نمیکشد

1886

2/94

1834

5/77

1376

2/76

5096

5/82

9-1 سیگار در روز

70

5/3

244

3/10

147

1/8

461

5/7

19-10 سیگار در روز

21

1

117

9/4

96

3/5

234

8/3

20 عدد و بیشتر

25

2/1

171

2/7

187

4/10

383

2/6

جمع

2002

100

2366

100

1806

100

6174

100

استعمال دخانیات برحسب سن و جنس (استان تهران، اسفند 1369)

سن(سال)

24-15

39-25

69-40

جمع

جنس

مرد

زن

مرد

زن

مرد

زن

مرد

زن

استعمال دخانیات

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

نمیکشد

857

9/88

1029

1/99

722

8/59

1112

96

607

5/63

769

5/90

2186

9/69

2910

5/95

9-1 سیگار در روز

63

5/6

7

7/0

208

2/17

36

1/3

100

5/10

47

5/5

371

9/11

90

3

19-10 سیگار در روز

21

2/2

0

0

111

2/9

6

5/0

79

3/8

17

2

211

7/6

23

8/0

20 عدد و بیشتر

23

4/2

2

2/0

167

8/13

4

3/0

170

8/17

17

2

360

5/11

23

8/0

جمع

964

100

1038

100

1208

100

1158

100

956

100

850

100

3128

100

3046

100

 

از آن سال تا کنون هیچ مطالعه ای در مورد شیوع استعمال دخانیات و دانش و نگرش مردم شهر تهران در مورد مواد دخانی انجام نشده است. اجرای چنین مطالعه ای در شهر تهران و شناسائی دانش، نگرش و عملکرد مردم شهر تهران در مورد استعمال دخانیات به منظور طراحی راهبردهای مناسب در راستای FCTC جهت کنترل دخانیات در شهر تهران ضروری به نظر میرسد.

در سال 2003 در پنجاه و ششمین گردهمایی جهانی سلامت، معاهده جهانی کنترل دخانیات (FCTC[1]) سازمان جهانی بهداشت به تصویب کشورهای عضو رسید (متن پیوست) و کشورها یکی پس از دیگری به جمع امضاء کنندگان آن پیوستند (4). جمهوری اسلامی ایران نیز با امضای معاهده متعهد گردید که مفاد آن را، که شامل موارد مختلفی از فعالیت های قانونی، اجتماعی، اقتصادی، آموزشی در جهت هم قانونمند نمودن عرضه و هم کاهش تقاضای دخانیات بود، به اجرا در آورد. در همین راستا قانون جامع کنترل دخانیات در کشور تصویب شد که انتظار می رود با اجرایی شدن مفاد این قانون تغییرات مثبتی در جهت کاهش مصرف دخانیات به وجود آید (متن پیوست).

در چهل سال گذشته تلاش های زیادی در زمینه اجرای برنامه های جامعه محور به عنوان یک استراتژی قوی ارتقاء سلامت انجام شده است. برنامه های جامعه محور به صورت جامع در زمینه های بهداشت روان، پیشگیری از بیماری های قلب و عروقی، پیشگیری از سوء مصرف مواد، و یا به صورت مقابله با یک عامل خطر ساز خاص مانند مصرف سیگار انجام شده اند. پنج ویژگی اساسی برنامه های جامعه محور عبارتند از: وسعت قابل توجه، چند بعدی بودن، مشارکتی بودن، تداوم داشتن و قابلیت انعطاف و سازش پذیری با محیط.

درکشور ما نیز در دو دهه گذشته برنامه های جامعه محور متعددی در زمینه ارتقاء سلامت انجام شده و برنامه های جدیدی نیز در دست اجرا می باشند از قبیل: شهرسالم، روستای سالم، نیازهای اساسی توسعه (که اخیراً مجموع این سه برنامه تحت عنوان ابتکارات جامعه محور[2] شناخته می شوند)؛ جامعه ایمن، ایجاد مراکز تحقیقاتی توسعه اجتماعی و ارتقاء سلامت و مثال های دیگر.

شواهد متعددی در مورد مداخله های جامعه محور به عنوان استراتژی های موفق در کنترل پایدار مصرف دخانیات وجود دارند. به عنوان مثال یک مقاله مرور سیستماتیک در مورد مداخله های مبتنی بر رسانه های عمومی برای پیشگیری از مصرف دخانیات در جوانان، نشان داد که 63 مطالعه در مورد اثرات رسانه های عمومی مربوط به دخانیات در منابع جستجو شده وجود داشتند که از بین آنها 6 مطالعه از کیفیت قابل قبول و معیارهای پذیرش برخوردار بودند. هر 6 مورد این مطالعات طرح کارآزمایی شاهددار داشتند. دو مطالعه از این 6 مطالعه نشان دادند که مداخله های مبتنی بر رسانه های عمومی در پیشگیری از مصرف سیگار در جوانان موثرند. در هر دوی این مطالعات، مداخله رسانه های عمومی با بنیان های نظری قوی طراحی شده بودند؛ در حین طراحی برای اطمینان از صحت انتقال پیام ها پژوهش های شکل دهنده[3] انجام شده بود؛ به علاوه پخش پیام ها هم از نظر دفعات تکرار و هم از نظر تداوم از شدت بالایی برخوردار بودند. 

ساختارهای جامعه که افراد برای کار، تحصیل، عبادت، تفریح، خرید و فروش و ... در آنها حضور می یابند از قبیل مدرسه، محیط کار، مسجد و اماکن زیارتی، بیمارستان، بازار، رستوران، پارک و ... نقاط مناسبی برای پیاده سازی مداخله های جامعه محور میباشند. مداخله های جامعه محور علاوه بر اینکه خود اثرات مثبتی بر ارتقاء سلامت دارند، می توانند شرایط را برای پذیرش جامعه و پیاده سازی موفق مداخله های دیگر نظیر مداخله های قانونی فراهم کنند.

از آنجا که اغلب افراد سیگاری استعمال سیگار را قبل از 18 سالگی شروع کرده اند و سن شروع سیگار در نوجوانان نیز کاهش پیدا کرده است، شهر تهران به عنوان یک ساختار اجتماعی برای مداخله های پیشگیری از استعمال دخانیات بسیار مناسب به نظر می رسند.

برنامه حاضر در نظر دارد تا براساس مصوبه شورای شهر تهران «تهران شهر عاری از دخانیات» با بررسی دانش، نگرش و عملکرد تهرانی ها در مورد دخانیات وضع موجود را بررسی و بر اساس این یافته ها مدلهای اجرائی مداخله های جامعه محور در ساختار شهر سالم جهت کنترل دخانیات طراحی و شواهد علمی و تجارب عملی برای کنترل مصرف دخانیات در ایران فراهم آورد.



[1] Framework Convention on Tobacco Control

[2] Community-Based Initiatives (CBI)

[3] Formative Research